اسمى برده نشده است . « 1 » ضمير « ها » در « اتخذوها » به صلات يا به مصدرى كه از كلمه « ناديتم » استفاده مىشود يعنى « مناداة » برمىگردد ، و چون ضمير راجع به مصدر را هم مىتوان مذكر آورد و هم مؤنث از اين رو فرموده : « اتخذوها » و آن را مؤنث آورده است ، و جمله * ( « ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا يَعْقِلُونَ » ) * از قبيل تذييل بمنزله جواب از عمل آنان و بيان اين جهت است كه صدور استهزا از آنان و به مسخره گرفتن نماز و اذان براى اينست كه آنان مردمى سبكسر و بى عقلند ، و نمىتوانند از نظر تحقيق به اين اعمال دينى و عبادتهايى كه عبادت حقيقى است بنگرند ، و فوايد آن را كه همانا نزديكى به خداى تعالى و تحصيل سعادت دنيا و آخرت است درك كنند . * ( « قُلْ يا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّه . . . » ) * راغب در كتاب مفردات القرآن خود مىگويد : « نقمت الشيء » ( بصداى بالاى قاف و صداى زير آن ) هر دو به معناى انكار و خرده گيرى و عقوبت زبانى يا عملى است و در آيات زير نقمت به همين معنا است : « وَما نَقَمُوا إِلَّا أَنْ أَغْناهُمُ اللَّه » « 2 » « وَما نَقَمُوا مِنْهُمْ إِلَّا أَنْ يُؤْمِنُوا بِاللَّه » « 3 » * ( « هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا . . . » ) * و در بعضى موارد به معناى عقوبت و كيفر مىآيد مانند اين آيه : « فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِي الْيَمِّ - انتقام گرفتيم از آنها و در دريا غرقشان كرديم » « 4 » . بنا بر گفته وى ، معناى آيه مورد بحث اين مىشود : آيا كراهت و خرده گيرىهاى شما جز براى ايمانيست كه در ما سراغ داريد ؟ و مىبينيد كه ما به خدا و آنچه خداوند نازل كرده ايمان آورده‌ايم و شما چون توفيقى نيافته‌ايد و هم چنان به فسق خود باقيمانده‌ايد ؟ ! و اين لحن گفتار زياد است نظير كسى كه به ديگرى مىگويد : آيا اعتراض و خرده گيرى تو ، جهت و دليل ديگرى جز اين دارد كه چرا من عفيفم و مانند تو فاجر نيستم ؟ ! يا اينكه مىگويد آيا تو در خرده گيرى از من حرف حسابى ديگرى جز اين دارى كه من توانگرم و تو فقيرى و چرا من مانند تو تهى دست نشدم ؟ ! و همچنين امثال اين تعبيرات كه در مورد مقابله و ازدواج فراوان به كار مىرود .

--> ( 1 ) تفسير القرطبى ج 4 ص 222 . ( 2 ) و انكار نكردند دين خدا را مگر براى اينكه به وسيله خدا و رسولش توانگر شدند و بجاى اينكه شكر كنند خدا و رسولش را طغيان نموده و كفران ورزيدند . سوره توبه آيه 74 . ( 3 ) و آنان از مؤمنين انكار نمىكنند مگر همين را كه اينان به خداى عزيز حميد ايمان آورده‌اند . سوره بروج آيه 8 . ( 4 ) مفردات راغب ص 504 ( نقم ) .